Şişmanlığı birkaç şekliyle tanımlayacak olursak, genel veya belirli bölgelerde (lokal) yağ miktarının olması gerekenden fazla toplanması şişmanlık olarak tanımlanabilir. Başka bir deyişle şişmanlık, yağ hücrelerinde asırı yağ birikimidir. Biz bunu genelde erişkinlerde gözlemlerken, yağ hücrelerinin artmasıyla ortaya çıkan şişmanlığı ise çocuklarda görmekteyiz.

ÅžiÅŸmanlık, besinlerle alınan enerji miktarının, metabolizma ve fizik aktivite ile tüketilen enerji miktarını astığı durumda ortaya çıkar. Hangi kilolar ÅŸiÅŸman sayılır? ÅžiÅŸmanlık tanısı için ölçüm yapılırken vücut ağırlığının ideal ağırlığa oranına bakılır. Bunun için kullandığımız kriterler, Beden Kitle Ä°ndeksi (BKÄ°), Vücut YaÄŸ yüzdesi, Bel çevresi ölçümü, DiÄŸer antropometrik ölçümler bunlardir. ÅžiÅŸmanlık için en yaygın kullanılan ölçüm, Beden Kitle Indeksi (”Body Mass Index” (BMI)) ve bel çevresi ölçümüdür. Beden kitle indeksi nasıl hesaplanır? BMI, vücut ağırlığının (kg), boyun karesine (m²) bölünmesi ile hesaplanır. Bu deÄŸer yaÅŸ ve cinsiyetten bağımsızdır. Bununla beraber, BMI kullanımı, çocuklarda, hamile kadınlarda ve çok adaleli sporcu kiÅŸilerde doÄŸru sonuç vermez, bu nedenle bu kiÅŸilerde fazla tercih edilmez. BKÄ° hesaplanmasında örnek: Ahmet Bey’in ağırlığı 78 kg, boyu ise 1.67 m’dir. Buna göre Ahmet Bey’in BKÄ° deÄŸeri: 78 / (1.67)²= 27.968.. kg / m²’dir. Bel çevresi ölçümü ne demektir? Vücuttaki toplam yaÄŸ miktarı önemli olmakla beraber, yağın nerede biriktiÄŸini bilmek daha önemlidir. Karın çevresinde yaÄŸ birikimi, kalça ve vücudun diÄŸer bölgelerinde yaÄŸ birikiminden daha fazla saÄŸlık risklerine neden olur. Bu risk için basit fakat doÄŸru bir yöntem bel çevresi ölçümüdür. Bununla birlikte, bel çevresi ile iliÅŸkili hastalık riskinin, farklı toplumlarda deÄŸiÅŸkenlik gösterdiÄŸi de unutulmamalıdır. Bel çevresi ile iliÅŸkili metabolik hastalıklar için saÄŸlık riski ÅŸu ÅŸekildedir: ÅžiÅŸmanlığın sebepleri Demografik faktörler: YaÅŸ, cinsiyet (kadın), ırksal faktörler. Sosyo-kültürel faktörler: EÄŸitim düzeyi, gelir düzeyi, sosyal yapıdaki deÄŸiÅŸiklikler, saÄŸlığı önemseme düzeyi-bilinci ve beden imajı, medeni durum, ÅŸehirleÅŸme. Biyolojik faktörler: DoÄŸum sayısı ve sıklığı, genetik yatkınlık zemini. Davranışsal faktörler: Yanlış beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite yetersizliÄŸi, alkol tüketimi, sigarayı bırakma. ÅžiÅŸmanlığın tedavisi nasıl olmalı? AraÅŸtırmalar ÅŸiÅŸmanlığın kısa süreli tedaviyle çözülebilecek bir sorun olmadığını gösteriyor. ÅžiÅŸmanlığın ömür boyu tedavi gerektirecek kronik bir hastalık olduÄŸunu kabul edip öncelikle gerçekçi bir ağırlık hedefi belirlenmelidir. Tedavide ilk basamak yaÅŸam biçiminin deÄŸiÅŸtirilmesidir. KiÅŸi, yeme alışkanlıklarının deÄŸiÅŸtirilmesi, egzersiz ve dışa dönüklüğün arttırılması konusunda desteklenmelidir. Uygulanan diyetler hastaya göre planlanmalıdır. Düzenli egzersiz, özellikle kilo kaybı döneminden sonra ağırlığın baÅŸarılı idamesi açısından önemlidir. Bazı kiÅŸilerin bir psikolog eÅŸliÄŸinde davranış tedavisine alınması gerekebilir. Ä°laç tedavisi ve cerrahi tedavi de obezitenin tedavisinde sık kullanılan araçlardır. Ä°laç tedavisi, diyet ve egzersiz ile beklenen kilo kaybı saÄŸlanamayan hastalarda tercih edilmektedir. Tüm bu tedavi yöntemlerine daha geniÅŸ olarak bakacak olursak, Egzersiz yapın Diyet sırasında enerji harcanmasını artırarak kilo kaybını kolaylaÅŸtırır, yalnızca yağın yanmasını, kas kütlesinin de korunmasını saÄŸlar, bazal metabolizma hızında artış saÄŸlar, besinlerin termik etkisini artırır, kiÅŸi kendini psikolojik olarak iyi hisseder ve en önemli etkisi ise ÅŸiÅŸmanlığa baÄŸlı komplikasyonların geliÅŸme riskini azaltır. ÅžiÅŸmanlık tedavisinde; kiÅŸiye özel, saÄŸlıklı, yeterli ve dengeli diyet programı, iyi planlanmış bir egzersiz ve davranış deÄŸiÅŸikliÄŸi “olmazsa olmaz” ana parçalardır. Diyet doktor kontrolünde yapılmalı Standart diyet yoktur. Diyet programı doktor kontrolünden sonra beslenme ve diyet uzmanı tarafından kiÅŸinin; yaşına, cinsiyetine, saÄŸlık durumuna, alışkanlıklarına, yaÅŸam tarzına uygun ve o bireye özgü olarak hazırlanmalıdır. KiÅŸinin gereksinimine göre düzenlenmemiÅŸ, kontrol altında yapılmayan, 500-800 kalori arasında veya daha düşük enerji içerikli diyetler uygulandığında, vücut için gerekli besin ögeleri yeterli alınamadığından birçok saÄŸlık sorunu ortaya çıkmaktadır. Vücut ağırlığının hızlı kaybı; yaÄŸsız vücut kitlesinin daha çok kaybına, bazal metabolizma hızının azalmasına, kaybedilen ağırlığın korunmamasına, kalsiyumun düşmesine, serbest yaÄŸ asitlerinin ve keton cisimlerinin artmasına, sodyum, potasyum, magnezyum ve çinko düzeylerinin düşmesinin neden olduÄŸu ve ölümlerle sonuçlanabileceÄŸi bilinmelidir. Zayıflama bir ekip iÅŸidir. KiÅŸinin herhangi bir saÄŸlık probleminin olup olmadığı doktor tarafından kontrol edildikten sonra kiÅŸisel özelliklerine göre diyetisyen beslenme programını planlar ve en son aÅŸamada psikolog kiÅŸinin iradesini kontrol etmede destek olabilir. Bu desteÄŸin dışında kiÅŸi diyette baÅŸarılı olabilmesi için yaÅŸam biçimini kesinlikle deÄŸiÅŸtirmelidir. Bitki çaylarının zayıflatma etkisi yoktur Zayıflamaya çalışan kiÅŸilerin tercih ettiÄŸi bitkisel çayların bağırsakları çalıştırıcı etkisinin dışında zayıflatıcı veya zayıflamaya yardımcı bir etkisi yoktur. Zayıflamaya yönelik olarak piyasada birçok bitkisel kökenli ilaç bulunmaktadır. Bu ilaçların tek başına zayıflatıcı etkileri yoktur. Bitkisel veya doktor kontrolü altında kullanılan zayıflama ilaçları kiÅŸiye özel olarak hazırlanmış bir beslenme programı ile birlikte kullanılmalıdır. Ailece beslenme alışkanlıklarınızı deÄŸiÅŸtirin ÅžiÅŸmanlığın en önemli sebeplerinden, özellikle çocuk çağındaki ÅŸiÅŸmanlığın sebeplerinden biri ailedeki kötü beslenme alışkanlıklarıdır. Kadınların çalışma hayatındaki yerinin artması, teknolojinin ilerlemesi gibi faktörlere baÄŸlı olarak kalorisi yüksek ve besin kalitesi düşük gıdalara yönelme sonucu ÅŸiÅŸmanlık artış göstermiÅŸtir. O nedenle sadece ailede zayıflamaya çalışan bireyin dışında tüm aile fertlerinin beslenme alışkanlıklarını deÄŸiÅŸtirmesi gerekmektedir. ‘Ben kilolarımdan memnunum’ demeyin KiÅŸi fiziksel olarak görünüşünden ve kendisinden ne kadar memnun olursa olsun zayıflamasını gerektiren bir saÄŸlık problemi var ise dengeli ve saÄŸlıklı bir beslenme programı ile zayıflamalıdır. ÅžiÅŸmanlık sonucunda, insan vücudunda kalp ve damar sistemi, solunum sistemi, hormonal sistem, sindirim sistemi gibi sistemleri etkileyen ve birçok önemli rahatsızlığa zemin hazırlayan bir hastalıktır. Kalp hastalıkları, yüksek tansiyon, ÅŸeker hastalığı, yüksek kolesterol, solunum rahatsızlıkları, eklem hastalıkları, adet düzensizlikleri, kısırlık, iktidarsızlık, safra kesesi hastalıkları, taÅŸ oluÅŸumu, bazı kanser türleri, ÅŸiÅŸmanlık ile doÄŸrudan iliÅŸkili hastalıklardan birkaçıdır. Normal kilonuzu korumaya çalışın Ä°deal ağırlığında olan kiÅŸilerin kilolarını koruyabilmeleri için en öncelikle yapması gereken ÅŸey azar azar ve sık, besin kalitesi yüksek gıdalar ile beslenmektir. Bunun yanında su ve posa tüketimini artırması ve kalorisi yüksek kalitesi düşük fast food gıdalardan uzak durması gerekir. Bu beslenme biçimi düzenli egzersiz ile desteklenmelidir.
Evrim Ayhan / Bakırköy Acıbadem Hastanesi Beslenme ve Diyet Uzmanı